Aslında başlık "Doğu ile Batı Arasındaki Temel Farklar" olmalıydı diye düşündüm. Ama gerçekten de Doğu ile Batı arasındaki farklılıkların temelinde tek bir fark yatıyor. Tabii ki bence.
Konunun tam ortasına dalmadan önce kavram kargaşasını önlemek için belirteyim. Doğu ile Batı kavramlarını coğrafi anlamda kullanmıyorum. Toplumlardaki değer yargıları bir çok unsur içerir. "Doğulu" diye tanımladığım toplumlarda belirli değer yargıları vardır. Bunları tek tek saymak gerekmiyor ama genel özellikleri arasında insanların topluma daha bağımlı yaşaması, buna bağlı olarak "mahalle baskısı" diye özetlenebilecek sosyal normlara uyum gerekliliğinin ağır basması gibileri sayılabilir.
Batılı toplumlarda ise sanayi devrimiyle birlikte gelişen değer yargıları arasında bireyselcilik, bireyin öncelikli olması, temel bazı normlar dışında Doğulu toplumlarda daha çok önem verilen sosyal gerekliliklerin gözardı edilebilmesi sayılabilir.
Bu tür toplumlara örnek vermek çok çekici bir şey ama bu çekime kapılıp şimşekleri üzerime çekebilecek tanımlamalar veya gruplamalar yapmak istemiyorum. Zaten Doğulu ve Batılı toplumlar hangi gruba dahil olduklarını gayet iyi biliyorlar. Doğulu veya Batılı olmak arasında herhangi biri lehine ya da aleyhine bir tercih belirtmediğimi de vurgulamak isterim.
Lafı çok uzatmadan belirteyim: Doğulu toplumlarla Batılı toplumlar arasındaki en temel farklılık Doğulu toplumların gözünde en yüce değer yargısı "insanın şerefi" (ya da "onuru"), Batılı toplumlarda ise en değerli sayılan şeyin ise "insan hayatı" olmasıdır.
Bu temel değer yargısı farkı aslında hemen her türlü Doğulu-Batılı toplum farkını açıklıyor. Birkaç ay önce haberlerde okuduk: Çin'deki iPhone fabrikasında çalışan bir işçi sorumlu olduğu telefonlardan birini kaybedince intihar etmişti. Çünkü hırsızlık gibi bir yüz kızartıcı eylemle suçlanmayı onuruna yediremeyecekti. Bu örnekler çoğaltılabilir. Namus cinayetleri, Şili'de mahsur kalan madencileri kurtarma operasyonuna onca para harcanması, Rusya'daki Kursk denizaltı kazasından sonra hükümetin yardım tekliflerini reddetmesi, tıbbi cihaz ve ilaçların üretim maliyetleriyle ilgisi olmayan fiyatlarla satışa sunulması gibi örneklerin tamamının kökeninde bu temel farklılık yatar.
Bu farklılığa işaret etmek, "Batılı toplumlarda insanların hayatları daha değerli ama şerefsizler, Doğulu toplumlarda insanların onuru önde gelir ama hayatları değersizdir" gibi bir yargıya varmak değildir. Sadece bir gözlemdir. Üstelik Batılı toplumlarda insan hayatı insanlık onuruyla bağlantılandırılmakta, Doğulu toplumlarda da artık insan hayatının herşeyden daha değerli olması gerektiği fikri yaygınlaşmaktadır.
Bugün için bu temel farklılığı dildeki kelimelerin insan hayatında temsil ettiği kavramlarda gözlemlemek mümkündür. Örneğin Batılı toplumlarda VIP (yani çok önemli kişi) diye bir kavram Doğulu toplumlarda olduğu kadar yaygın değildir. Batı ülkelerindeki havaalanlarında VIP salonlarının yerini kimse bilmez. O ülkelerde muhtemel bir hedef oldukları için daha çok korunması gereken insanlar herkes gibi güvenlik kontrolünden geçtikten sonra koruma personeliyle birlikte hızla uçaklarına bindirilirler. Doğulu toplumlarda ise gerek kendileri, gerek başkaları tarafından üzerlerine "önem" atfedilen kişiler VIP salonundan geçmezler ya da geçirilmezlerse sorun olur. Ülkemizde VIP salonlarından geçerek uçaklarına binmek isteyenler arasında sanatçılar, zenginler ve kendilerince "önemli" diğer insanlar var. Bunun nedeni, bu insanların kendilerini halkın arasına karışmaması gerektiğine inanmaları ya da inandırılmalarıdır. Oysa hepsi aynı uçakta seyahat edecekler. hepsi aynı anda havalanıp aynı anda menzillerine ulaşacaklar.
Batılı toplumlarda "önemli" kişiler yoktur. Halkın arasına karışmak istememek gibi bir ayrıcalığı aklı başında hiç bir "önemli" kişi istemez ama onu korumakla görevli olanlar buna karşı çıkarlar. Batılı toplumlarda VIP salonlarına gitmeyi kimse istemez, çünkü o toplumlarda herkes eşit derecede "değerli"dir.
Yukarıda saydığım gözlemlerime göre Doğulu toplumlarda "önemli" kişiler vardır, Batılı toplumlarda ise "değerli". Doğulu toplumlarla Batılı toplumlar arasındaki temel farklılık böyle tezahür eder.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder